muzułmanów Lleida (Lareda) była ufortyfikowanym miastem na peryferiach Al-Andalus. Od XI wiek|XI w. siedziba niezależnego taifatu, ściśle powiązanego z saragoskim klanem Banu Hud. Po zburzeniu miasta przez Ludwik I Pobożny|Ludwika Pobożnego, na początku IX wiek|IX w. Arabowie wznieśli tu fortecę La Suda (później Castell del Rei – Zamek Królewski) oraz otoczyli Lleidę pierścieniem murów. Gęsta sieć kanałów i rowów nawadniających stała się bazą dla późniejszego rozwoju miejscowego rolnictwa i sadownictwa, a zgodne współżycie ludności islamskiej i katolickiej (w dzielnicy El Romeu) oraz żydowskiej (w dzielnicy La Cuirassa) ułatwiło dalszy rozkwit całego miasta.

Od rekonkwisty do współczesności

Przez następne stulecia los nie obchodził się z Lleidą łaskawie. Miasto kilkakrotnie było oblegane, zdobywane i burzone. Najbardziej krwawe było oblężenie podczas wojna żeńców|wojny żeńców w 1646, kiedy francuskie wojska hrabiego Harcourt usiłowały odbić miasto z rąk Filip IV (król Hiszpanii)|Filipa IV. Udało się to w dzień Święta Cecylia|św. Cecylii, tj. 22 listopada, kiedy Lleida była już niemal całkowicie zrujnowana. Z kolei w 1707 r., podczas wojna sukcesyjna|wojny sukcesyjnej, koalicja francusko-kastylijska Filip V Burbon|Filipa V zdobyła miasto, a następnie pozbawiła je najważniejszych symboli: zlikwidowano uniwersytet (wszystkie katalońskie uczelnie przeniesiono do Cervera|Cervery) i Paerię (miastem rządził Burbonowie|burboński magistrat), a starą katedrę przekształcono w koszary wojskowe. Lleida wkroczyła w epokę stagnacji, stała się miastem prowincjonalnym i zaściankowym.

Dopiero w drugiej połowie XIX wiek|XIX w. miasto przebudziło się z dotychczasowego marazmu – w 1861 r. zburzono mury miejskie, wytyczono nowe ulice, do Lleidy dojechała też kolej żelazna. Ożywiło się życie kulturalne, polityczne i społeczne. Ten czas rozkwitu został znów przerwany przez wojnę, tym razem hiszpańska wojna domowa|domową. W kwietniu 1938 w toku operacji aragońskiej Francisco Franco|frankiści zdobyli miasto. Lleida znów pogrążyła się w stagnacji, której kres przyniosła dopiero demokratyzacja w latach 70. XX w. W następnych latach rozwinął się lokalny przemysł, do Lleidy dotarła szybka kolej AVE, a w 1991, po blisko trzech stuleciach, do miasta powrócił uniwersytet.

Lleida dziś

Zabytki i miejsca warte zwiedzenia

Najważniejszym i najlepiej widocznym zabytkiem jest bez wątpienia górująca nad miastem Stara Katedra (La Seu Vella), trzynawowa, na planie krzyża. Jej budowa rozpoczęła się w 1203 na gruzach starego meczetu muzułmańskiego. Kościół pw. Matki Boskiej został konsekrowany w 1278 r., a jego budowa ostatecznie zakończona w XIV wiek|XIV w. Stanowi przykład stylu przejściowego pomiędzy styl romański|stylem romańskim a gotykiem. Przy katedrze dzwonnica o wysokości 70 m, z dwoma dzwonami średniowiecznymi (Silvestra odliczająca pełne godziny i Mónica odliczająca kwadranse) oraz pięcioma współczesnymi. W środku kościoła gotyckie rzeźby i freski.
Powyżej katedry pozostałości arabskiej twierdzy Suda, przerobionej później na zamek królewski – El Castell del Rei z odbudowaną współcześnie narożną wieżą.

Nowa Katedra to budowla barokowa, zbudowana pomiędzy 1761 a 1781 r. Miała być symbolem burbońskiego panowania nad tymi terenami, stąd herb dynastii umieszczony nad wejściem. W kościele obraz Czarnej Madonny z Montserrat (klasztor)|Montserrat, patronki Katalonii.
Naprzeciw Nowej Katedry mieści się Stary Szpital Matki Boskiej (XV-XVI). Budynek stanowi mieszaninę gotyku i stylu plateresco. Obecnie mieści się tu Institut d'Estudis Ilerdencs (placówka naukowa badająca i promująca historię, kulturę i sztukę prowincji Lleida), wraz z Gabinetem numizmatyka|Numizmatycznym i salą archeologiczną. Na uwagę zasługuje Sala Gotycka z barokowym retabulum poświęconym Matce Boskiej od Aniołów (1738).

Romański Pałac Paerii , czyli magistratu w Lleidzie. Zbudowana w początkach XIII w. jako siedziba arystokratyczna, w 1383 r. została przekazana przez właścicieli miastu. Do dziś służy jako siedziba władz Lleidy. W podziemiach budynku La Morra, czyli średniowieczne więzienie. Na kamiennych ścianach cel kilkusetletnie napisy i rysunki wyryte przez ówczesnych więźniów. W pałacu mieści się też miejskie archiwum z najważniejszym zachowanym dokumentem – La Carta Pobla, czyli aktem z 1150 r. regulującym lokalne prawo i zależności pomiędzy mieszkańcami prowincji.
Zamek Gardeny (druga poł. XII w.), zbudowany przez templariusze|templariuszy.
Kościoły Sant Llorenç, Sant Martí (oba z XII w.) i Sant Joan (XIX w.) oraz kaplica Sant Jaume (XIV w.), będąca elementem szlak św. Jakuba|szlaku św. Jakuba.

Oświata i edukacja

Uniwersytet w Lleidzie (nazywany wówczas Estudi General), istniał od 1300 do 9 października 1717 r., kiedy to został zlikwidowany przez Burbonów po wojnie sukcesyjnej, a wszystkie katalońskie uczelnie przeniesione do Cervery. Początki odrodzonej uczelni sięgają 1841 r. – wtedy w Lleidzie powstała wyższa szkoła Escola Normal de Mestres. 12 października 1991 r. kataloński parlament uchwalił prawo zezwalające na powołanie Universitat de Lleida (UdL). W maju 1993 r. pierwszym rektorem nowej uczelni został Jaume Porta Casanellas. Proces utworzenia uniwersytetu został zakończony 27 października 1994 r. uchwaleniem jego statutu. Aktualnie uczelnia ma siedem wydziałów:

Wydział Prawa i Ekonomii
Wyższa Szkoła Techniczna Inżynierii Rolnictwa
Wydział Literatury
Wyższa Szkoła Politechniczna
Wydział Medycyny
Szkoła Uniwersytecka Pielęgniarstwa
Wydział Nauk Edukacyjnych

Na UdL uczy się ok. 12 tysięcy studentów. Blisko dwie trzecie to mieszkańcy prowincji, jedna czwarta to Katalończycy z innych prowincji, 12 proc. mieszkańcy innych części Hiszpanii, a 2 proc. – obcokrajowcy.

Kultura

Muzea
Muzeum Paerii i Archiwum Miejskie w Pałacu Paerii
Muzeum Diecezjalne
Muzeum Sztuki Jaume Morera
Centrum Sztuki La Panera
Sala Archeologiczna w Institut d'Estudis Ilerdencs
Sala wystawiennicza na pl. Sant Joan
Sala wystawiennicza Centrum Kulturalnego Fundacji La Caixa
Sala Leandre Cristòfol
Roda Roda (muzeum motoryzacji)
Muzeum Wody

Muzyka
Miejskie Audytorium im. Erica Granadosa
Międzynarodowy Festiwal Jazzowy w Lleidzie (od 1994)
Festiwal Rockowy Senglar ()
Teatr
Teatr el Escorxador (Język kataloński|katal. Rzeźnia)
Miejska Sala Teatralna
spektakle teatralne w dawnym klasztorze karmelitek bosych pw. Św. Teresy
Międzynarodowe Targi Teatrów Marionetkowych (od 1989)
Kino
Pokaz kina latynoamerykańskiego (od 1994)
Międzynarodowy pokaz kina animowanego Animac (od 1996)

W 2007 r. Lleida będzie kulturalną stolicą Katalonii.

Komunikacja i transport

Od drugiej połowy XIX wiek|XIX w. przez Lleidę przejeżdża kolej. Obecnie miasto jest stacją końcową szybka kolej|szybkiej kolei AVE z Madrytu. Trasę ok. 450 km łączącą Lleidę ze stolicą Hiszpanii pociąg pokonuje w niecałe trzy godziny, zatrzymując się po drodze tylko w Saragossie. Bilety kosztują od 56 do 102 euro. W najbliższych latach trasa zostanie przedłużona do samej Barcelony.

Obsługę lotniczą zapewnia głównie barceloński port lotniczy w El Prat de Llobregat. Bliżej, bo ok. 100 km od Lleidy, mieści się lotnisko w Reus koło Tarragony, obsługujące codzienne połączenia lotnicze m.in. z Londynem, Frankfurt nad Menem|Frankfurtem i Liverpoolem, a także co kilka dni z Dublinem, Amsterdamem czy Bukaresztem. Lotnisko Reus jest szczególnie popularne wśród tzw. tanie linie lotnicze|przewoźników low-cost.

Na 1000 mieszkańców miasta przypada dziś blisko pół tysiąca samochodów osobowych (ok. 430 w 2000 r.). W ostatnich latach znacząco jednak wzrosła liczba pasażerów korzystających z publicznej komunikacji miejskiej. W Lleidzie obsługę transportową zapewnia 16 linii autobusowych w całości przystosowanych do przewozu osób niepełnosprawnych. Obecnie korzysta z niej rocznie blisko 7 milionów pasażerów (przy niecałych 4 milionach w 1986 r.).

Sport

Za to w pierwszej lidze hokeja na wrotkach, lekkoatletyka|lekkoatletyczne, pływanie|pływackie, Rugby (sport)|rugby czy Piłka siatkowa|siatkarskie.

Lokalna kuchnia i dni świąteczne

Kuchnia z okolic Lleidy jest prosta i korzysta obficie z produktów regionalnego rolnictwa. Wśród typowych potraw prowincji znaleźć można m.in.:
escalivada – rodzaj gulaszu
catxipanda – flaczki
tarty faszerowane warzywami, głównie szpinakiem
Popularne są ślimaki, na cały kraj słynie miejscowa oliwa z oliwek|oliwa, produkowana w comarce Garrigues (comarca)|Garrigues. W okolicy wytwarzane są też wina Costers del Segre.

Najważniejsze lokalne święta to:
Els Tres Tombs w dzień św. Antoniego (17 stycznia), święcenie bydła z przemarszem zwierząt przez miasto.
Aplec del Caragol (Język kataloński|katal. Święto Ślimaka) (pierwsza niedziela maja)
Fiesta Mayor de San Anastasio (11 maja)
Processó del Fanalets (Procesja Lampionów) w dzień św. Jakuba (25 lipca)
Festa de la Tardor (Święto Jesieni) w dzień św. Michała (29 września)
Festa de la Verge Blanca (Święto Białej Dziewicy, patronki miasta, 2 października)

Podczas Święta Jesieni tradycyjnie odbywa się też Targ Rolny, jeden z najważniejszych w całej Hiszpanii. Od 1956 r. organizowany jest na Polach Elizejskich (Els Camps Elisis) na lewym brzegu Segre.

Linki zewnętrzne

(klub piłkarski)

(placówka naukowa badająca i promująca historię, kulturę i sztukę prowincji Lleida)

This "Travel Guide" section is drawn from the Wikipedia article "Lleida". We hope you will edit and improve it. It is available under the terms of the GNU Free Documentation License.